Słowniczek abc …

adamaszek – tkanina jedwabna o splocie atłasowym, wzorzysta, tło ma splot przeciwny do splotu motywu

aksamit – tkanina bawełniana, jedwabna, lniana lub wełniana z krótką okrywą włosową uzyskiwana przez wprowadzenie między nitki osnowy i wątku dodatkowych nitek runowych w formie pętelek; może być gładka lub wzorzysta

aplikacja – rodzaj zdobienia ubioru, polegający na naszyciu na tło fragmentów innej tkaniny lub skóry, ściegiem ozdobnym lub krytym

atłas – tkanina jedwabna o splocie atłasowym osnowowym, gładka o intensywnym połysku po stronie prawej, a po lewej matowa

atłasek – ścieg hafciarski, wykonywany od strony prawej do lewej poprzez równomierne przeciąganie nici, gęsto zakrywający motyw od brzegu do brzegu, wyglądający podobnie po obu stronach tkaniny, zależnie od kierunku przeciągania nitki (równolegle lub ukośnie) wyróżnia się atłasek prosty lub skośny, wykonywany na podkładzie jest wypukły

ażurek wycinany – rodzaj haftu polegający na wycinaniu dziurek i wypełnianiu ich rozmaicie przewleczoną i okręconą nicią

ażurek wysnuwany – rodzaj haftu polegający na wysnuwaniu i wycinaniu nitek w obrębie wzoru i okręceniu nicią pozostałych

baranica – męska czapka ze skóry baraniej lub koźlęcej z widocznym runem

batyst – tkanina bawełniana o płóciennym splocie, używana przede wszystkim do wyrobu bielizny

bielizna – część garderoby noszona najbliżej ciała, u mężczyzn portki, u kobiet koszula z nadołkiem; na początku XX w. na wsiach w okolicach Rzeszowa rozpowszechniła sie bielizna żeńska (halki, staniczki, spodniki i majtki z nogawkami), a na wsiach peryferyjnych występowania stroju rzeszowskiego w okresie dwudziestolecia miedzywojennego

bluza – powstała pod koniec XIX w. wersja kabata o kroju zbliżonym do marynarki

bluzka – część garderoby kobiecej, który wykształcił się pod wpływem miejskim z katanki, szyta z tkanin wełnianych lub aksamitu, dopasowana, o bufiastych rękawach i zapięciu przesuniętym na bok, zdobiona haftem i wstążkami

borta – broszowana, ozdobna taśma jedwabna, lniana lub wełniana, różnej szerokości, służąca do ozdoby ubioru

brokat – tkanina jedwabna, wzorzysta, z motywem utworzonym z nici złotych, srebrnych lub metalowych

broszowanie – technika wykonywania wzoru na tkaninie za pomocą dodatkowego wątku, ograniczonego tylko do płaszczyzny motywu, który wydaje się być wyhaftowany na tle materiału

burnus – rodzaj odświętnego męskiego okrycia wierzchniego w formie płaszcza sięgającego do połowy łydki

buty karbowane – odświętne buty żeńskie z wysoką cholewą, układaną w karby (od czterech do sześciu), o średniowysokim obcasie podbitym podkuwką

buty polskie – odświętne buty męskie i żeńskie, dopasowane do nogi, o prostej i sztywnej, wysokiej cholewie i obcasie podbitym podkuwką,

buty spuszczane – odświętne buty żeńskie z wysoką cholewą, którą można było opuścić na przyszwę; o średniowysokim obcasie podbitym podkuwką, o napiętkach ozdobionych mosiężnymi gwoździkami

buty węgierskie – szerokie buty skórzane z długą i miękką cholewą (którą można wywijać) i wysokim obcasem podbitym podkuwką; niezbyt dobrze dopasowane do nogi

chamełka – obręcz wykonana z lnianego lub konopnego włókna, słomy, wikliny czy też drewna, służąca jako stelaż do układania włosów pod czepiec, używana przez kobiety zamężne, na niektórych terenach Polski, Ukrainy i Białorusi

chodaki – buty wykonane z kawałka skóry wołowej, dopasowane poprzez ułożenie mokrego płata na stopie, do stopy przymocowywane były konopnym nawłokiem

chustka z piskami – płat tkaniny lnianej o czerwonych tkanych wzorach – kraty lub pasków biegnących wzdłuż boków, o brzegach obdzierganych i zdobionych wąskim szlakiem haftu oraz wykończonych frędzelkami

chwost – pęczek nitek wełnianych jednej długości służących do zdobienia stroju

cuwa – reprezentacyjny męski ubiór wierzchni noszony przez Pogórzan, uszyty z jednego płata tkaniny złożonego na pół wzdłuż ramion, boki poszerzane były płatami tkaniny od pachy w dół, otwarty z przodu z wywiniętymi połami, z dużym kołnierzem opadającym na plecy, zapinany za pomocą rzemienia z klamrą; rękawy były zszyte i używane jak kieszenie

czepiec – nakrycie głowy kobiety zamężnej, noszone od momentu oczepin

czub – kulisty element dekoracyjny czepca zamężnych Pogórzanek, powstający w efekcie układania na podkładzie chusty w czepiec

ćwikle – kwadratowe kliny wszyte w rękawy koszuli, w celu ich poszerzenia.

dłubanka – wysoka czapka sukienna o niedużych rogach, z otokiem barankowym

długa chusta – płat tkaniny lnianej o wymiarach 30×170 cm, wzdłuż jednego z długich boków i dwu krótkich ozdobiona czerwonym haftem

duślak – wełniana męska kamizelka, sięgająca poniżej pasa, zapinana na metalowe guziczki, posiadała kieszenie z klapkami, typowa dla okolic Przeworska

dybetka – wełniana chusta, gładka lub drukowana w kolorowe kwiaty na kolorowym tle, z frędzlami lub bez; małe noszone były na głowie, duże na ramionach

farbówka – spódnica z farbowanego płótna lnianego; noszona przez Pogórzanki od 2 poł. XIX w.

fartuch – szeroka, płócienna lub perkalowa spódnica, w pasie marszczona i wszyta w troki służące do zawiązywania, często zdobiona haftem

fartuchy – 1. dawnej: termin oznaczający dwie zapaski. 2. dziś: spódnica z zapaską

futro – melizonka podbita kożuszkiem

gacie – sznurowane spodnie płócienne o nogawkach sięgających powyżej kostki, zszytych z płatów tkaniny o szwie po stronie wewnętrznej, poszerzone w kroku kwadratowym kawałkiem tkaniny

gorset – element kobiecego ubioru odświętnego, o prostych plecach i tyle, lekko dopasowany w talii, pozbawiony rękawów, z przodu sznurowany lub zapinany za pomocą haftek; szyty najczęściej z aksamitu, adamaszku lub brokatu, dekorowany haftem, cekinami lub koralikami

gunia – męskie okrycie wierzchnie, szyte z sukna, o kroju takim samym jak sukmana, zdobiona jedynie brązowym sznurkiem wzdłuż brzegów, zapinana na pętelki

haft angielski – połączenie haftu płaskiego o motywach roślinnych z obdzierganymi dziurkami różnych wielkości i kształtów

haft cieniowany – haft wielokolorowy, który składa się ze ściegów różnej długości (co powoduje wrażenie jakby jedne wychodziły z drugich) pokrywający najczęściej dużą powierzchnię

haft płaski – wykonywany wprost na materiale haft nie związany ze strukturą materiału, powstały poprzez rozległe wyszycie ściegiem atłaskowym

huncwoty – trójkątne guzy z twardej skóry wbijane za pomocą mosiężnych gwoździków w napiętki butów; spełniały funkcję dekoracyjną i praktyczną – ułatwiały ściąganie butów za pomocą urządzenia zwanego ”psem”

kabat – płócienny lub sukienny męski kaftan z długim rękawem

kaftanik – noszony w ciepłe dni kobiecy kaftan wcięty w pasie, sięgający bioder, z długim rękawem, bez kołnierza, zapinany na guziczki, o przodach prostych i plecach krojonych z czterech kawałków

kaleta – skórzana torba z klapą w kształcie podkowy, okrągłą stroną odwróconą ku dołowi, przymocowana do paska za pomocą mosiężnych kółek

kamizela – męska sukienna kamizelka bez rękawów, lekko dopasowana w talii, o stojącym kołnierzyku i kieszeniach z klapkami, zapinana za pomocą haftek; zdobiona haftem na kieszeniach i metalowymi guzikami wzdłuż rozcięcia

kania rondo kapelusza

kapałka – główka kapelusza

kapelusz makowy – odświętny kapelusz męski o okrągłej główce, płaskim denku i lekko podwiniętym rondzie; robiony z czarnego filcu, ozdabiany kolorowymi sznurkami lub aksamitną taśmą

katanka – rodzaj kobiecego odświętnego kaftana, zapinanego z przodu na guziczki, dopasowanego w talii, sięgającego bioder, z długim rękawem; szyty z różnych tkanin (zależnie od pory roku), zdobiony haftem, tasiemkami lub koralikami

kierpce – rodzaj obuwia zrobionego z kawałka świńskiej skóry z jednym szwem po środku przodu stopy; noszone przez Pogórzan

kiklik – rodzaj gorsetu złożonego z prostych pleców i przodów, bez zaszewek, sięgający do linii talii, o dekolcie jajowatym, z tackami lub bez

kitlik – patrz: kiklik

kociasie srokate – wielokolorowe pomponiki z krótko ściętej włóczki wełnianej, służące do zdobienia stroju

kotek – patrz: czub

kożuszanka – zimowe okrycie wierzchnie w formie płóciennego płaszcza, podbitego baranim futrem

krajka – pas tkaniny, jedno- lub wielokolorowej, używany jako pasek

krój przyramkowy – rodzaj kroju koszuli, w którym wszystkie elementy są prostokątnymi lub kwadratowymi fragmentami płótna; składa się z przodu i pleców, do których doszyte są prostokątne przyramki, do nich – rękawy, poszerzone pod pachą ćwiklami

krzyżyki śląskie – ścieg hafciarski będący odmianą ściegu krzyżowanego, każde skrzyżowanie styka się z poprzednim, punkty skrzyżowań górnych i dolnych mijają się o pół ściegu

kurpiele – patrz: kierpce

laki – korale zrobione z masy syntetycznej lub naturalnej, imitujące korale z korala prawdziwego (corllium rubum)

lańtuch – patrz: rańtuch

lejbik – rodzaj katanki, niedopasowany, z tyłu łukowato wydłużony, szyty z tkanin wełnianych, ozdobiony aplikacją, koralikami i cekinami

łańcuszek – ścieg hafciarski, który wykonuje się wkłuwając igłę w miejscu wyjścia nitki i wyciąga, powstają w ten sposób oczka, które wychodzą kolejno z poprzedniego, przypominając łańcuszek

łoktusa – noszona przez Lasowiaczki duża, kwadratowa, lniana chusta, składana po przekątnej, zarzucana na ramiona, a w chłodniejsze dni na głowę

magiera – noszona przez Lasowiaków męska, wysoka czapka o kwadratowym denku, zrobiona z sukna, zdobiona obszyciem z pomponami na czterech rogach

magierka – okrągła czapka męska z wywiniętym otokiem i odrębnym denkiem zrobiona na drutach z białej wełny, często zdobiona czerwonymi i zielonymi punkcikami układającymi się pasmowo

malówka – wełniana chustka o boku dłuższym niż 1m, przy krawędziach zdobiona ornamentem kwiatowym, wykończona frędzlami

melizonka – zimowe okrycie wierzchnie noszone przez młode Pogórzanki, rodzaj watowanego płaszcza z niebieskiego lub granatowego sukna, sięgający poniżej kolan, wcięty w pasie, z tyłu od pasa w dół fałdowany, z wykładanym kołnierzem opadającym na ramiona

nadołek – doszyta, dolna część kobiecej koszuli, z lnu gorszego gatunku

nawłok – powrózek z konopnego włókna, za pomocą którego przytwierdzano chodaki do nóg

obręcz- pas złożony z metalowych, czasem pozłacanych tabliczek naszytych na podkład skórzany, zapinany na klamrę w postaci ściętego stożka; istotny element niewieściego stroju ślubnego w okolicach Przeworska

odzionko – płat białego płótna o szerokości 90 cm, a długiego na 2 m, zdobiony koronką, zarzucany na ramiona przez Pogórzanki

okuwka – blaszka srebrna, mosiężna lub bardzo rzadko złota, o brzegach prostych lub wyciętych w ząbki, będąca ozdobą paciorków

onuce – kawałki płótna lub sukna, którymi owijano stopę przed założeniem butów

osnowa – zestaw nici ułożonych równolegle na określonej powierzchni w celu przetykania ich wątkiem

pas krakowski – biały pas skórzany wzorowany na pasach noszonych w okolicach Krakowa, zdobiony paskami skóry safianowej, ornamentem wytłaczanym, łańcuszkami i metalowymi ćwiekami

piski – ornament pasowy, wykonywany czerwoną nicią na płótnie naciągniętym na ramy

pągwice – odlewane, ozdobne guzy do żupana, zrobione ze srebra lub imitującego go stopu; o kształcie wiśni lub gruszki, zdobione filigranem, lub kamieniem półszlachetnym (albo jego imitacją)

perkal – tkanina bawełniana o splocie płóciennym

płótnianka – płócienne okrycie wierzchnie sięgające kolan, o długim rękawie, w pasie i plecach obcisłe, niżej szerokie, o niedużym stojącym kołnierzyku, zapinane na piersiach na zakliczkę i drewniany kołeczek lub za pomocą dwóch haftek

płótno kartonowe – fabryczne płótno bawełniane

podwstążnik – element panieńskiego odświętnego nakrycia głowy w postaci tekturowej obręczy owiniętej wstążką z doczepionymi w tylnej części długimi różnokolorowymi wstążkami

portki – patrz: gacie

przezówki – odświętne buty męskie noszone przez Lasowiaków, oba takie same bez rozróżnienia na prawą i lewą stopę

przędza – nić powstała z równolegle ułożonych włókien, szczepionych ze sobą dzięki tarciu powstałemu podczas skręcania nitek

przyramki – prostokątne kawałki tkaniny, łączące przód, plecy i rękawy koszuli; często zdobione haftem

przyszwa – część cholewy buta przyszyta do podeszwy, zakrywająca stopę

rańtuch – prostokątny płat tkaniny płóciennej, o wymiarach ok. 240×90 cm, zarzucany na głowę, ramiona lub plecy (zależnie od regionu) przez kobiety zamężne; oba jego końce opadały na ramiona i boki, sięgając niemal kolan

rąbek – odświętny rodzaj rańtucha, często bogato haftowany

rogatywka – męskie sukienne nakrycie głowy o czworokątnym denku z obszyciem barankowym

runo – nie sprzędziona wełna owcza

rzadka chustka – chustka z białego tiulu ozdobiona haftem, o brzegach wykończonych ząbkami lub koronką

samodział – tkanina o wyraźnym splocie, w której wątek i osnowa pokrywają się w układzie szachownicowym

spodnik – wąska i krótka spódniczka, spełniająca rolę majtek, zakładana na koszulę na czas tańców, podczas których długie spódnice mogły się unieść i odsłonić nogi

stanik – element ubioru kobiecego krojem przypominający gorset, pozbawiony wcięcia w talii, nie posiadający tacek, lecz nieduże rozkloszowanie w ich miejsce, zapinany na szereg drobnych guziczków

staniczek – rodzaj krótkiej, płóciennej, damskiej koszulki na ramiączkach, noszonej jako bielizna; znany na wsi od XX w.

stebnówka – ścieg hafciarski, rodzaj ściegu za igłą, który wykonuje się od strony prawej do lewej wkłuwając igłę w miejscu, gdzie kończy się poprzedni ścieg, lub w pewnej odległości od niego

sukieniaki – męskie spodnie sukienne, noszone od święta

sukmana – długie męskie sukienne okrycie wierzchnie, o mankietach-klapkach, bez kołnierzyka, o plecach skrojonych z jednego płata tkaniny, do którego doszyte są boki; zdobiona kolorowymi sznurkami, chwostami i kociasami

suknia – spódnica uszyta z sukna, w obwodzie mierząca od 3 do 5 m., przy pasku ułożona w drobne fałdy

sukno – tkanina wełniana ze zgrzebnej przędzy, folowana

szabasówka – chustka wełniana, zarzucana przez kobiety na ramiona w chłodne i deszczowe dni, zdobiona pasami i ornamentem roślinnym, wykańczana frędzlami

szczoteczka – gruba taśma wełniana lub bawełniana o strzyżonym, włosiennym brzegu, stosowana do wzmocnienia dolnej krawędzi spódnicy

sznureczek – ścieg hafciarski, który wykonuje się prostopadle do siebie, wkłuwając igłę o pół ściegu pod (lub nad) poprzednim wkłuciem igły

szuba – wierzchnie okrycie zimowe, futro z owczych skór pokryte suknem szafirowego koloru, krojem zbliżona do żupana, lecz posiadająca po sześć fałd z każdej strony, o kołnierzu i wyłogach rękawów obszytych czarnym futrem, zapinana na trzy mosiężne haftki

ścieg dziergany – ścieg hafciarski, który wykonuje się od strony lewej do prawej, podkłada się nitkę pod wyciąganą igłę a następnie przeciąga

ścieg gałązkowy – ścieg hafciarski, który wykonuje się prostopadle do haftującego, zadziergując nitki ukośnie na linii osi wzoru

ścieg przed igłą – ścieg powstały po przewleczeniu igły z nitką przez tkaninę

ścieg zakopiański – ścieg hafciarski będący odmianą ściegu krzyżowanego, wykonuje się go od strony lewej do prawej, krzyżowania górne i dolne znajdują się w równych odstępach

tacki – klapki przyszywane do dolnego brzegu gorsetu

tiul – lekka ażurowa tkanina bawełniana lub jedwabna

trzewiki – wysokie, sznurowane z przodu buty na obcasie

trzos – szeroki męski pas skórzany, zapinany za pomocą podłużnych klamerek, zdobiony ornamentem stempelkowym

tyszowiaki – buty wyrabiane w Tyszowcach , oba takie same – bez rozróżniania na prawą i lewą stopę

wałeczek – ścieg hafciarski będący odmianą atłasku wypukłego, wykonuje się go od strony prawej do lewej, równomiernie przeciągając nitkę i układając ją równolegle

wątek – nić przeprowadzoną pomiędzy nićmi osnowy, dzięki której postępuje narastanie tkaniny

wstążki krakowskie bite – szerokie różnokolorowe wstążki zdobione broszowaniem motywami kwiatowymi

wybijanka – spódnica z fabrycznego płótna drukowanego; noszona przez Pogórzanki od 2 poł. XIX w.

zapaska – część ubioru niewieściego, pierwotnie prostokątny kawałek tkaniny zakładany na koszulę zamiast spódnicy, w stroju ludowym najczęściej miała postać prostego fartuszka noszonego na spódnicy; zdobiona haftem, zaginkami lub koronką

zawicie – 1. pierwotnie płat płótna, który niewiasty owijały wokół włosów zakrytych czepcem: zakładano na włosy z tyłu głowy, końce podwijało się pod włosy, przewijało do góry i zawiązywało na czubku głowy; później trójkątna chustka, którą zakładano na włosy zakryte czepcem, zapinając pod włosami na zatrzaski. 2. rodzaj łoktusy noszonej przez Lasowiaczki

zawitka – dziewczyna niezamężna będąca matką lub w ciąży

zorki – liczony haft płaski wykonany na płótnie rozciągniętym na ramie

żarna – patrz: magierka

żupan – sukienne okrycie wierzchnie z kołnierzykiem stójką i mankietami, zapinane w pasie na haftki, o plecach prostych, poszerzony u dołu poprzez wstawienie trapezowatych klinów; często zdobiony frędzlą, pągwicami i bortą